یكی از مباحث اعتقادی مهم و زیر بنائی در بهائيت ، اعتقاد به " یکی بودن روز قیامت و روز ظهور قائم " است. به این معنا که همه آنچه كه در دیانت اسلام پیرامون قیامت و حوادث آن بیان شده است، منظور قیام قائم موعود اسلام است و قیامت چیزی جز آن نیست.
بررسی کامل این اعتقاد و نیز نقد و بررسی دلایل بهائیان مجال دیگری می طلبد. امّا در این نوشتار، یکی از مهم ترین مواردی که مورد استناد اهل بها و اول از همه شخص بهاء الله است، مورد بررسی قرار می گیرد.
حسينعلي بهاءالله در کتاب ایقان صفحه ۹۵ چنین می نویسند:
«آیا روایت مشهور را نشنیده اند که می فرماید: "اذا قامَ القائِمُ قامَتِ القیامَة"؟ و همچنین أئمّه هدی و انوار لاتطفی "هَل ینظُرُونَ إلّا اَن یأتِیهُمُ اللّهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الغَمامِ" را که مسلّماً از امورات محدثه در قیامت می دانند به حضرت قائم و ظهور او تفسیر نمودهاند.»
ایشان جمله ای را بیان کرده و از آن به «روایت مشهور» تعبیر می کنند که در آن بیان شده است " هرگاه قائم به پا خیزد قیامت بر پا شده است."
هرچند آیه ای که نویسنده ایقان از قرآن نقل می کند در چاپ های نخستین وقدیمی ایقان به صورت «یَومَ یَأتِی اللهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الغَمَام» نوشته شده است امّا جمله «اذا قام القائم قامت القیامة» در تمام نسخه های ایقان به همین صورت و به عنوان روایت مشهور نقل شده است.
چون بهاء الله در نوشته خود مدرکی برای این سخن ارائه نکرده اند، من برای یافتن این روایت مشهور، به جستجو در کتب حدیثی پرداختم. نرم افزارهای کتب حدیث کار جستجو در منابع را بسیار آسان و سریع کرده است. اما با جستجو در این نرم افزارها جمله مورد نظر پیدا نشد.
پس از آنکه با جستجوهای اولیه نتیجه ای نگرفتم، از دوستان بهائی خود خواستم که اگر مدرکی برای این جمله سراغ دارند بنده را مطّلع کنند. خود آنان مدرکی برای آن سراغ نداشتند و لذا از چند نفر از افراد با اطلاع بهائی این سوال را پرسیدند امّا آنان نیز منبعی برای این سخن نمی شناختند و بعد از گذشت چند ماه از این سوال نیز پاسخی ارائه نکردند.
دوباره شخصاً به منابع امری بازگشته و قاموس مختصر ایقان که در سایت کتابخانه بهائی وجود دارد را مطالعه کردم. در آنجا در صفحه ۱۲۲ نیز تنها به این نکته اشاره شده بود که این جمله از احادیث مرویه از امام صادق علیه السلام است:
« این حدیث از احادیث مشهوره مرویه از صادق آل محمد است که درباره قیامت فرموده و آن را به ظهور و قیام طلعت موعود منتظر قائم آل محمد تاویل فرموده است ...»
البته در قاموس مختصر به جهت اختصار، ادامه سخن حذف شده بود که با ... نمایش داده شده بود. یکی از دوستان بهائی به من گفت چرا به دنبال این سه نقطه ها نمی گردی؟ شاید در آنها مدرکی برای جمله ای که نویسنده ایقان به عنوان روایت مشهور نقل می کند پیدا کنی.
نکته جالبی بود. لذا شروعی مجدّد و اینبار جستجو برای یافتن نسخه کامل قاموس ایقان. نسخه ای از قاموس ایقان که در سال ۱۲۸ بدیع توسط "موسسه ملی مطبوعات امری" چاپ شده بود را پیدا کردم.
در جلد یک از قاموس ایقان صفحه ۵۲ و ۵۳ اشراق خاوری چنین می نویسد:
«این حدیث از احادیث مشهوره مرویه از صادقِ آلِ محمد است که درباره قیامت فرموده و آن را به ظهور و قیام طلعتِ موعودِ منتظَر قائِم آلِ محمد تاویل فرموده است.
شیخ اکـبَر شیخ احمد بن زین الدین الاحسائی علیه الرحمۀ و الرضوان در شرحِ عرشیه در ذیلِ بیان قیامت و اقسام آن از قیامتِ صُغری و کُبری باین حدیث شریف اشارت فرموده است، قوله علیه الرحمة:»
اشراق خاوری سپس به نقل فرمایشات شیخ احمد احسائی در کتاب شرح عرشیه می پردازد. وی در صفحه ۵۳ از جلد یک قاموس چنین می نویسد:
«الی قوله علیه الرحمة و لِلقیامَةِ الصُغری اِطلاقٌ مِن حَیثُ المَعنِی و یرادُ بِها قِیامُ القائِمِ مِن آلِ مُحَمّدٍ کَما وَرَدَ فِی الحَدیثِ عَنِ الصادِقِ عَلیهِ السَلامُ اِذا قامَ القائِمُ قامتِ القیامَة اَو رِجعَتُهُم الذَی اَوَّلُها خُروجُ الحُسَینِ ع اَو مُطلَقُ ظُهورِ دَولَتِهِم الـَّتی اَوَّلُها ظهُورُ قائِمِهِم وَ آخِرُها خُروجُ رَسولِ الله ص»
ترجمه:
«تا آن جا که (شیخ احمد) چنین می گوید: و قیامت صغری از نظر معنا اطلاق دارد و از آن قیام قائم آل محمد اراده شده است همانطور که در حدیث از امام صادق علیه السلام نقل شده که هرگاه قائم برخیزد قیامت برخواهد خواست و یا رجعت آنان که اولش خروج حسین علیه السلام است و یا مطلق ظهور دولت آنان که ابتدایش ظهور قائمشان است و انتهایش خروج رسول الله ص»
شیخ احمد احسائی دو قیامت یعنی صغری و کبری را تعریف کرده و برای معنای قیامت صغری سه احتمال می دهد که یکی ظهور قائم ، و دیگری رجعت اهل بیت و سوم جمع این دو معنا که عبارت است از "دولت اهل بیت" که با ظهور قائم آغاز و به بازگشت پیامبر اکرم ختم می شود. البته مفهوم دو قیامت صغری و کبری در بیانات بهاء الله و نیز اعتقادات اهل بها جائی ندارد چرا که اساساً قیامت کبری که همان «معاد جسمانی» است که شیخ احمد به طور مفصّل توضیح داده اند را بهائیان قبول ندارند.
به هر روی، از موضوع اصلی که همان یافتن مدرکی برای جمله مورد استناد بهاء الله در ایقان بود دور نشویم. در اینجا نیز جناب شیخ احمد، طبق نقل اشراق خاوری، مدرکی برای این سخن بیان نمی فرمایند و صرفاً می گویند از امام صادق چنین نقل شده است.
برای آن که بتوان تحقیق بهتری انجام داد و برای مطالعه متن کامل شیخ احمد احسایی در کتاب شرح عرشیه، از آن جهت که شاید مدرکی بر این کلام در آن ذکر شده باشد؛ به جستجو برای یافتن اصل متن شرح عرشیه که جناب اشراق خاوری از آن نقل قول کرده اند، پرداختم.
نسخه های مختلفی از این کتاب موجود است. هم نسخه های خطّی و هم چاپ های سنگی و هم برخی چاپ های جدید و امروزی. من به دنبال نسخه ای قدیمی بودم که از اعتبار بیشتری برخوردار باشد.
پس از مدت ها جستجو، به یکی از نسخه های قدیمی این کتاب که در سال ۱۲۷۱ هجری قمری چاپ شده است برخورد کردم (یعنی هفت سال قبل از نگارش کتاب ایقان و بیش از صد سال قبل از نوشتن قاموس ایقان). نسخه ای از آن نیز در کتابخانه آستان قدس به شماره عمومی ۹۱۴۱ موجود است.
مطلب مورد اشاره اشراق خاوری، در جلد سوم کتاب شرح عرشیه صفحات ۹ الی ۱۱ اثرشیخ احمد احسائی نقل شده است.
مراجعه به اصل کتاب شیخ احمد، دو نکته جالب به ارمغان آورد:
اول آنکه بیانات و توضیحات شیخ احمد که نزد بهائیان شخصیتی بسیار بزرگ و مورد احترام است، کاملاً برخلاف عقاید آنان در باب قیامت و رجعت و ظهور قائم موعود است. هرچند این نکته در دیگر آثار شیخ احمد و حتّی در نوشته های حضرت اعلی هم مشاهده می شود امّا در مقابل واقعیت عجیب دیگری که برخورد کردم از اهمیت کمتری برخوردار است:
قسمتی که جناب اشراق خاوری به شیخ احمد نسبت داده و از او نقل می کند، در اصل کتاب شرح عرشیه ی شیخ احمد چنین نقل شده است:
« و للقیمة الصّغری اطلاق من حیث المعنی و یراد بها قیام القائم من ال محمّد ص او رجعتهم ع الـّذی اوّلُها خروج الحسین ع او مطلق ظهور دولتهم الـّتی اوّلها ظهور قائمهم ع و آخِرُها خروج رسول اللّهِ ص»
ترجمه:
« و قیامت صغری از نظر معنا اطلاق دارد و از آن قیام قائم آل محمد اراده شده است و یا رجعت آنان که اولش خروج حسین علیه السلام است و یا مطلق ظهور دولت آنان که ابتدایش ظهور قائمشان است و انتهایش خروج رسول الله ص»
همانطور که ملاحظه می کنید اصل نوشته شیخ احمد با نقل قول جناب اشراق خاوری تفاوت دارد و اتفاقاً تفاوت آن نیز همان جمله ی مورد بحث ماست که اثری از آن در بیانات شیخ احمد نیست امّا در نقل قول جناب خاوری این جمله مشاهده می شود.
مسأله ای که ذهن من و هر ناظر بی تعصّب دیگری را به سوال وا می دارد این است که چرا نقل قول جناب خاوری از کتاب شیخ احمد احسائی با متن اصلی کتاب شیخ متفاوت است؟ و چرا این تفاوت و اضافه بر متن اصلی، همان جمله بی مدرک مورد سوال است؟
البتّه قضاوت در باب اینکه آیا جناب خاوری تعمداً این قسمت را به هنگام نقل قول، به متن شیخ احمد افزوده است و یا سهواً اینکار انجام شده است کمی مشکل است. امّا روشن است که ایشان دقت کافی در نقل قول نداشته است و یا شاید برای توجیه تعبیر بهاء الله که این جمله بی مدرک را «روایت مشهور» خوانده و بر اساس آن استدلال کرده اند، سعی در فراهم آوردن مدرکی برای آن نموده است.
و در نهایت صرف نظر از این اشتباه سهوی و یا عمدی در نقل قول، به فرض وجود چنین نوشتاری ازشیخ احمد، باز مدرکی برای جمله «اذا قام القائم قامت القیامة» ارائه نشده است.
شاید به همین علت باشد که هیچ یک از محققان بهائی و یا مسلمان مدرکی برای این سخن بهاء الله که از آن به «روایت مشهور» تعبیر کرده اند، نیافته اند و این سوال مطرح است که جمال مبارک بر چه اساسی این جمله بی مدرک را نقل کرده و آن را روایت مشهور نیز نام گذاری کرده اند؟
برگرفته از مقاله علي تهراني و با تشكر از ايشان
.jpg)
